Champa không hẳn là một quốc gia của riêng tín đồ Chăm. Nuối tiếc thay, đa số nhầm lẫn đó lại được một trong những các học tập giả, khi nghiên cứu về vương quốc Champa, tiếp thu với từ kia trình bày trong số những công trình nghiên cứu của mình...

Bạn đang xem: Vì sao vương quốc champa có giai đoạn được gọi là hoàn vương?

*
Thánh địa Mỹ Sơn.

Champa là giang sơn đã từng trường thọ trong lịch sử hào hùng từ 192 mang lại năm 1832, có lãnh thổ chạy dài từ Quảng Bình (ở phía Bắc) cho tới Biên Hòa (ở phía Nam) thuộc khu vực vựciền Trung vn ngày nay. Cho đến cuối ráng kỷ thứ XX, sự hiện hữu của quốc gia này ở khoanh vùng Tây Nguyên (Cao Nguyên Trung phần) vẫn là một trong vấn đề gây tranh cãi giữa các nhà khoa học. Điều này cũng dẫn tới sự ngộ nhận của đa số nhà phân tích về thành phần những sắc dân cùng kết cấu nên vương quốc Champa. Do vì, một khi từ chối Tây Nguyên như 1 phần của quốc gia này, thì họ cũng đã phủ nhận các dân tộc sinh hoạt Tây Nguyên là một trong những thực thể của vương quốc đó.

Những đánh giá ở trên phát xuất từ các nhà nghiên cứu thứ nhất về vương quốc Champa và người Chăm. Trong số những năm 1885-1890, trong số tác phẩm của mình, E. Aymonier tiếp tục sử dụng những thuật ngữ như “Les Cham” hoặc “Cham” để chỉ cho người Chăm với chỉ luôn luôn cho thần dân của quốc gia Champa, sử dụng danh từ “Nagar Cham” (xứ sở của người Chăm) để chỉ cho quốc gia Champa.... Nắm thể, khi phân tích về biên niên sử Panduranga-Champa, E. Aymonier cho rằng đây chỉ là một trong những cảu chuyện hoang mặt đường và mang tính thần thoại, vào biên niên sử này còn có các thuật ngữ như "Nagar Cham", mà E. Aymonier cho là quốc gia Chăm, và các ông vua vào biên niên sử (tiếng chuyên ghi là Patao Chăm) cũng chính là vua của quốc gia Champa vào nghĩa rộng lớn của nó<1>. Chính vì thế mà sau này còn có những đọc nhầm mang lại rằng, Po Klaong Girai (vua của đái quốc Panduranga) trong biên niên sử bên trên là Chế Mân (vua của quốc gia Champa) giỏi Po Binnasuar (trong biên niên sử) với Chê Bồng Nga…

*
*
Bản trang bị Champa cổ

.

Sử dụng hầu hết thuật ngữ như trên với không phân tích và lý giải kèm theo, E. Aymonier sẽ đánh đồng xứ sở của người Chăm với vương quốc Champa, tiến công đồng tín đồ Chăm với thần dân của quốc gia Champa xưa, tấn công đồng vua chuyên với vua Champa. Đây là một sai trái về thuật ngữ với nhận định. Điều này vô hình chung sẽ tạo nên một tuyệt vời sai lệch về vương quốc Champa và vướng lại tiền lệ cho các nhà phân tích sau này, từ kia họ liên tiếp có những nhận định đó và sẽ tạo nên thành một thói quen cho những người không chuyên khi muốn tìm hiểu và nghiên cứu và phân tích về quốc gia Champa. Đây là 1 trong điều khôn cùng nguy hiểm.

Người thứ nhất phê bình quan điểm của E. Aymonier là E. Durand. Vào năm 1905, trong một nội dung bài viết mang tựa đề Notes sur les Chams, ngay ở đoạn III sở hữu tên La Chronique Royale, E.Durand lúc phản đối ý kiến của E. Aymonier về biên niên sử tôn thất Panduranga - Champa<2>. Đồng thời, ông cũng phê bình và phản đối ý kiến của E. Aymonier về việc sử dụng thuật ngữ “Nagar Cham” nhằm chỉ “vương quốc Champa”. Vì vì, E.Durand và tiếp đến là Po Dharma (1979)<3> đến rằng, biên niên sử Panduranga - Champa là biên niên sử ghi tên đầy đủ vị vua có thật, chứ chưa phải là thần thoại, chỉ có điều, đó chưa hẳn là biên niên của vương quốc Champa, cơ mà là biên niên của tiểu quốc Panduranga. Các thuật ngữ “Nagar Cham” là vì người đương thời khi thực hiện chữ Chăm tân tiến (Akhar thrah) viết vào biên niên sử, người Chăm bấy giờ, xem vương quốc Champa và vương quốc Chăm (tức là quốc gia của bạn Chăm) là một và thuật ngữ “Patao Cham” (sử dụng vào biên niên sử) không phải để chỉ vua của vương quốc Champa cơ mà để chỉ hầu hết ông vua của tè quốc Panduranga. Theo cách nhìn này, những nhà phân tích trên đến rằng quốc gia Champa cổ và tiểu quốc Panduranga là hai thực thể khác nhau, quốc gia Champa cổ chưa phải là vương quốc của riêng người Chăm vốn tập trung ở xứ Panduranga nhưng mà là vương quốc đa nhan sắc tộc.

Năm 1910, trong thành công Le Royaume Champa (tái bản 1928), G. Maspero cho rằng vương quốc Champa là nhiều chủng, tuy thế lại xem dân tộc bản địa Chăm là dân tộc giữ quyền chủ yếu trị đặc biệt quan trọng hơn những dân tộc khác trong quốc gia và ông còn cho rằng tên tộc siêng là xuất phát điểm từ Champa mà lại ra<4>.

L. Finot, đơn vị nghiên cứu đầu tiên lên tiếng phản đối quan điểm trên của G. Maspero vào năm 1928. Theo L.Finot, khi nghiên cứu các bia ký ở Đồng Dương, ông ko thấy bia ký nào đề cập mang đến “dân tộc Chăm” tuyệt “vương quốc Chăm” mà lại chỉ bao gồm “dân tộc Champa” (Urang Champa), “vua Champa” (Raja Champa) cùng “vương quốc Champa” (Nagara Champa). Như vậy, hoàn toàn không tất cả căn cứ để cho rằng hai thuật ngữ “Chăm” và “Champa” là một. Champa là từ giờ Phạn để chỉ vương quốc Champa, còn cần cù là trường đoản cú địa phương để chỉ fan Chăm ở khu vực Panduranga<5>.

Những sai trái trên của E.Aymonier cùng G.Maspero dù đang được những học giả như E. Durand, L.Finot phê bình…Nhưng các nhà nghiên cứu và phân tích sau này, đặc biệt là các nhà nghiên cứu trong nước, vẫn luôn luôn vấp cần những sai lầm tương tự. Dorohiem với Dohamide, vào tác phẩm dân tộc bản địa Chàm lược sử đã mắc phải những sai trái đó. Vào cuốn sách này, Dorohiem và Dohamide sẽ nhập phổ biến khái niệm “dân tộc Chàm” cùng “vương quốc Champa cổ”. Núm vào đó, hai người sáng tác lại đồng nhất các dân tộc ở Tây Nguyên - ngôi trường Sơn với người Chăm: “Nhóm Chàm miền Đồng bằng và đội Chàm Cao Nguyên”<6>. Hai người sáng tác còn xem người Chăm là dân tộc xâm lược và thống trị những sắc dân thiểu số sinh hoạt Tây Nguyên và Trung bộ: “ Nền tao nhã Champa ko tự hạn định phạm vị trong quốc gia Champa, hơn nữa vươn ra phía bên ngoài biên-cương, ảnh hưởng đối với một số trong những Dân-tộc Cao-Nguyên Trung-phần”<7>.

Gần phía trên nhất, Gs. Lương Ninh lại có ý kiến tương tự. Vào tác phẩm lịch sử hào hùng vương quốc Champa, Lương Ninh viết: “ ví như coi đó là đơn vị nước liên minh đa sắc tộc thì đang không phản ánh đúng thực tiễn lịch sử”<8>. Những cách nhìn trên của Dorohiem và Dohamide, và tiếp đến là Lương Ninh đã chạm mặt phải sự bội nghịch ứng từ nhiều học giả như Gs. P-B. Lafont, Pgs. Po Dharma, Ts. B. Gay<9>, và vừa mới đây là Dominique Nguyen, M.S. Bertrand<10>.

Xuất phạt từ rất nhiều ngộ thừa nhận của E. Aymonier cùng G. Maspero về tên tuổi Champa và dân tộc bản địa Champa, những nhà khoa học về sau như Dohamide, Dorohiem, Lương Ninh tự suy luận rằng quốc gia Champa là giang sơn của fan Chăm. Những người sáng tác này xem tín đồ Chăm là người chủ của quốc gia Champa cùng kết tội người Chăm như thể những kẻ xâm lược với đô hộ những dân tộc bản địa khác sinh hoạt Tây Nguyên-Trường Sơn.

Dựa trên đại lý tổng hợp các nguồn bốn liệu và những nhận định của các nhà phân tích như E. Durand, L. Finot, Po Dharma, P-B. Lafont B. Gay, Dominique Nguyen… cửa hàng chúng tôi đưa ra kết luận rằng Champa là vương quốc đa dân tộc, chứ chưa hẳn là quốc gia của riêng fan Chăm. Các dân tộc của vương quốc Champa, mặc dù cho là Chăm tốt là người Tây Nguyên đều phải có quyền đồng đẳng và vai trò đặc trưng như nhau trong tổ chức triển khai chính trị của vương quốc này, chứ không tồn tại sự xâm lược tuyệt bất đồng đẳng giữa những tộc fan như một vài ý kiến đã nhận định.

*
Vũ điệu khác biệt người chăm Pa

.

Nguồn tứ liệu khảo cổ học và dân tộc bản địa học, ngôn ngữ học

Muốn bàn đến sự việc đa dân tộc của vương quốc Champa, bọn họ cần chứng minh thế như thế nào là sứ mệnh của vương quốc Champa trên khoanh vùng Tây Nguyên, có nghĩa là địa bàn cư trú của nhì thành phần sắc đẹp dân thiểu số:

Nhóm Môn-Khmer (austroasiatique) như Bana, Xơ-Đăng, Giẻ-triêng, Mnông, Mạ, KahoNhóm Mã Lai Đa đảo (austronesian) gồm những dân tộc Jarai, Ê-đê, Churu, Raglai, Hroi, v.v,

Trước hết, sự hiện hữu của mặt hàng loạt các công trình đền tháp của Champa như đền Yang Prong (gần Buôn Ma Thuột) với Yang Mum làm việc Cheo Reo vì chưng vua Jaya Sinhavarman III (Chế Mân) tạo ra vào thời điểm cuối thế kỷ thứ XIII, cho thấy thêm rằng, Tây Nguyên là một trong những phần của khu vực Champa. Sát đây, các nhà kỹ thuật đã phát hiện và bước đầu nghiên cứu về thánh địa mèo Tiên (Lâm Đồng) có nghĩa là phía phái nam Tây Nguyên, dù có khá nhiều quan điểm khác biệt về chủ nhân của thánh địa này như là người Mạ (Trần Quốc Vượng), Phù nam giới (Lê Đình Phụng), Thủy Chân Lạp (Ngô Văn Doanh)<11>. Nhưng, tác giả Sakaya đã gửi ra một số trong những tư liệu thuyết phục để công ty chúng tôi tin rằng người chủ của khu vực thánh địa này là quốc gia Champa<12>. Nếu thật vậy, cương vực của vương quốc Champa còn kéo dài đến tận miền nam Tây Nguyên và lan sang khoanh vùng Đồng Nai Thượng, vị trí vốn là địa phận cứ trú của cộng đồng bản địa miền núi và cũng là chiến quần thể của quốc gia Champa chống lại cuộc xâm lăng ở trong nhà Nguyễn mà Ts. Po Dharma đã trình bày trong thành phầm “Vương quốc Champa và mối tương tác với nước ta (1802-1835)<13>.

Một dẫn chứng khác cho thấy mối liên hệ giữa các sắc dân Tây Nguyên chính là những kho tàng của vua, chúa Champa hoặc tè quốc Panduranga do những sắc dân thiểu số sinh sống Tây Nguyên giữ lại và bảo tồn như kho tàng tư liệu lịch sử dân tộc Văn bản hoàng gia Champa được một người Pháp là p. Villaume tìm thấy vào năm 1902 tại xóm Lavang của bạn Kaho Lâm Đồng và tiếp đến được E. M Durand giới thiệu vào năm 1907 bên trên tập san của Viện viễn Đông bác cổ (BEFEO)<14>. Bốn liệu này thay đổi một đề tài nghiên cứu và phân tích qua công tác hợp tác thế giới giữa Viện Viện Đông Pháp, Đại học Malaya (Mã Lai) vả Đại học Sun Yat Sen (Trung Quốc), để dưới sự quản lý điều hành của Ts. Po Dharma.

Về những tài liệu dân tộc bản địa học, trong quy trình điền dã ở những vùng đồng bào Tây Nguyên, trải qua các câu truyện dân gian, các thần thoại được các người già nói lại, các nhà dân tộc học vẫn tìm ra nhiều cụ thể thu vị để chứng tỏ mối tương tác giữa Tây Nguyên và Champa, trong số ấy có mối quan hệ buôn bán, thảo luận học hỏi, kết hôn giữa các cộng đồng tộc người, cũng giống như quá trình câu kết chống giặc ngoại xâm...

*
Một gia đình người dân tộc ở GiaRay.

.

Người chuyên (thuật ngữ mà các sắc dân Tây Nguyên chỉ chung cho những cư dân miền đồng bằng và ven biển Champa xưa kia) vẫn sớm xuất hiện một trong những truyền thuyết, sử thi của cộng động các dân tộc thiểu số sinh sống đây. Đa phần trong số câu truyện đó, fan Chăm được nhắc tới nhiều tuyệt nhất và được xem như là bạn bè với họ, rất nhiều câu truyện kể mang lại ta thấy về bài toán họ được người Chăm dạy cho giải pháp làm nông, chăn nuôi và thủ công, nuốm vào đó các cư dân Tây Nguyên cung ứng và hội đàm các sản phẩm rừng như Ngà voi, sừng tê mang lại họ… thế thể, thần thoại về Du Droe, hai thiếu nữ Tây Nguyên có ông xã được bạn Chăm cử làm người đứng đầu vùng đất của mình và thay đổi những nhân trang bị quan trọng, giàu có và sung sướng; truyền thuyết thần thoại về Tu dam Tong được tín đồ Chăm ban cho các ân huệ. Về sau, phần đông cuộc hôn nhân gia đình giữa người Chàm và fan Tây Nguyên thắt chặt những mối tình dục giữa chúng ta với nhau. Chúng ta đã nói rằng cuộc hôn nhân đầu tiên giữa Chöi Köho cùng Nai Tölui tất cả phần ko hay; nhưng vấn đề đó được lập cập chấp nhận. Mẩu chuyện rất đẹp về Gliu Glah tế bào tả tình ái giữa một thủ lĩnh Chàm và một cô nàng Tây Nguyên…<15>.

Ngoài ra, bây giờ tại địa phận Lâm Đồng còn có nhiều cụ thể về sự links của quân nhóm Champa và những sắc dân bạn dạng địa để ngăn chặn lại sự xâm chiếm của Khmer trong nuốm kỷ XII-XIII như mộ lính Khmer làm việc làng Kran Gok (Lâm Đồng) mà dân cư địa phương điện thoại tư vấn là “Kút Kur”. Giỏi ngay trong sử thi Udaj – Ujac của fan Raglai còn ghi dấn nhiều chi tiết về cuộc tao loạn của bạn Chăm, Raglai, Kaho, Churu…chống lại tín đồ Khmer mà họ gọi là “Kur”, bên cạnh đó trong các truyền thuyết của các dân tộc không giống ở Tây Nguyên cũng có những chủ thể tương tự…<16>. Một câu truyện khác cũng bộc lộ sử lắp bó của người những dân tộc Tây Nguyên với người Chăm, trong các trận chiến chống nước ngoài xâm, tương quan đến một vị thương hiệu “Sankah” (hoặc là tên biệt hiệu) của một vị vua hoặc tướng Champa vào một cuộc chiến với tín đồ Việt. Câu truyện như sau: “…Sankah, thủ lĩnh Chàm, đi đánh số đông kẻ xâm lược; tuy vậy ông cần gọi bạn Tây Nguyên giúp, vì những đội quân Chàm của ông ko đủ. Ông mời họ làm phụ tá vào quân team của ông; ông mời những người dân Cau Srê, tín đồ Mạ, bạn Noang, fan Raglay, toàn bộ các làng…”<17>.

Đứng trên phương diện ngôn từ học, những nhà phân tích đã chứng mình rằng chưa khi nào xuất hiện các thuật ngữ “Chăm” trên ngẫu nhiên nguồn nào tứ liệu làm sao viết trên bia đá. Ngược lại, trên bia ký kết chỉ xuất hiện các thuật ngữ “Nagara Champa” nhằm chỉ vương quốc Champa, “Urang Champa” để chỉ người Champa, tốt “Raja Champa” nhằm chỉ vua Champ. Các thương thuyền châu âu cũng chỉ sử dụng các thuật ngữ như “Campa”, “Champa”, tốt “Tchampa” nhằm chỉ vương quốc Champa, và thực hiện “Champois” và “Champien” để chỉ thần dân quốc gia này chứ không lúc nào sử dụng từ “Chăm”<18>. Quanh đó ra, những tài liệu tiếng Hán viết về Champa cũng chỉ sử dụng những thuật ngữ “Chiêm Thành Quốc”, “Chiêm Thành Vương” với “Chiêm Thành Minh” (dân Champa) chứ còn chưa hề áp dụng thuật ngữ “Chăm” xuất xắc “người Chăm”<19>…. Như vậy, không tồn tại lý bởi vì gì để đánh đồng thuật ngữ “Champa” và “Chăm”. Champa là thuật ngữ nhằm chỉ tầm thường cho quốc gia ở khu vực miền trung Việt Nam, gồm nhiều dân tộc, còn “Chăm” chỉ là tên gọi để call một dân tộc triệu tập ở quanh vùng Phan Rang, Phan Rí…

Nguồn bốn liệu lịch sử dân tộc (thông qua những sử liệu như bia ký, thư tịch cổ, tư liệu ghi chép…).

Lịch sử vương quốc Champa cung cấp nhiều tứ liệu cho biết thêm vương quốc này đã hiện hữu ở khu vực Tây Nguyên từ cực kỳ sớm, nó càng trình bày sự đính thêm bó mật thiết giữa bạn Chăm và các dân tộc không giống ở khu vực Tây Nguyên, sự đính thêm bó này cho phép chúng ta khẳng định tín đồ Chăm hay những dân tộc khác ở miền trung và Tây Nguyên xưa kia rất nhiều là số đông thành phần không thể bóc rời của quốc gia Champa.

Trước hết, tức thì từ giai đoạn đầu thành lập của quốc gia Champa, trong quy trình chuyển tiếp tự Lâm Ấp sang hoàn vương và Champa, những thư tịch cổ của nước trung hoa đã xuất hiện thêm những ghi chép cho biết mối dục tình buôn bán, trao đổi sản phẩm & hàng hóa giữa người miền núi (Tây Nguyên và Trường Sơn) với cư dân Champa đồng bằng. Theo đều nguồn bốn liệu này, trong danh sách các thành phầm cống nạp mang đến triều đình trung hoa của Champa, ngoại trừ các sản phẩm từ biển, còn có không ít thứ quý hiến với là đặc thù của rừng như voi, sừng kia và một số loại mộc quý…Cụ thể, sử liệu ghi nhận vào khoảng thời gian 340, Champa lần đầu tiên cống voi đến Thiên triều, rồi rãi rác sau đó cũng vậy, đến năm 630, Champa lại dâng cho trung quốc đá quý, voi thuần dưỡng…, năm 642 là 11 sừng cơ giác, rồi các năm 711, 731, 749…đến tận năm 992, chúng ta dâng mang lại 300 ngà voi, 2000 cân nặng hương liệu cùng 100 cân nặng gỗ đàn hương, năm 1018, dưng 72 ngà voi, 86 sừng tê, 100 cân kỳ nam cùng 200 cân hương liệu…<20>. Những thành phầm này chắc chắn không thể kiếm tìm thấy những ở vùng đồng bằng, mà yêu cầu lấy tự Tây Nguyên, hầu như là số đông Tây Nguyên mới hoàn toàn có thể cung cấp một số trong những lượng lớn như vậy này.

Tiếp đến, theo những bia cam kết Phạn ngữ được kiếm tìm thấy, thì từ khoảng tầm thế kỷ sản phẩm công nghệ V, vương quốc Champa đã mở rộng biên giới của chính mình đến tận khu vực Champasak (Nam Lào) và bao gồm cả khu vực Tây Nguyên. Một bia ký kết Phật giáo khác có niên đại khoảng chừng 914, được tìm thấy nghỉ ngơi Kon Klor (Komtum) cũng chứng thực lãnh thổ Champa bao hàm vùng cao nguyên trung bộ Komtum<21>. Một loạt các bia ký khác, các nhất là ở Mỹ tô đã được rất nhiều học đưa nghiên cứu, thông dịch đã cho thấy thêm sự hiện hữu của thuật ngữ Kiratas (các dân tộc bản địa miền cao) để chỉ chung cho các tộc fan Tây Nguyên hay các thuật ngữ Vrla, Radaiy (Rade), Mada (Bana)...để chỉ một số trong những tộc bạn ở Tây Nguyên với ghi thừa nhận vai trò của họ trong xuyên suốt tiến trình lịch sử dân tộc của vương quốc này.

Theo đó, một bia cam kết ghi nhận sự kiện diễn ra vào thời điểm giữa thế kỷ thứ XII, mà trong số đó có sử dụng các thuật ngữ Kiratas, Vrla, Radaiy, Mada...cho thấy sự hiện diện và vai trò quan trọng của các dân tộc Tây Nguyên trong lịch sử vẻ vang vương quốc Champa. Bắt nguồn từ một cuộc tranh giành quyền lực giữa hai quyền lực ở Champa, mà tất cả sự can thiệp của vương quốc Khmer thời bấy giờ. Nuốm thể, vào khoảng thời gian 1149, vương quốc Khmer, dưới thời Suyrayavarman II, đã thiết lập cấu hình một chính quyền phụ thuộc của chính mình ở Bắc Champa, vày Harideva (em rể quốc vương Khmer). Không đồng ý điều này, quốc vương của tiểu quốc Panduranga – Champa, sinh sống phía Nam, Jaya Harivarman I sẽ tiến tấn công Vijaya, thắng lợi và thống nhất vương quốc Champa. Sau thắng lợi này, quốc vương vãi Panduranga, cố gắng vì đề nghị rút về Panduranga vướng lại ngai vàng mang đến Vangsaraja (em rể ông), thì lại tuyên cha lên ngôi và thống trị cả vương quốc Champa. Không gật đầu sự câu hỏi trên, hoàng tử Vangsaraja đã vực dậy lãnh đạo người dân ở Vijaya, Amaravati ngăn chặn lại quốc vương Jaya Harivarman I. Vào đó, có một tổ quân Kiratas tham gia vào mặt hàng ngũ của Vangsaraja, năm 1151, vua Jaya Harivarman I đã tấn công đoàn quân này cùng dẫn tới việc thất bại của hoàng tử Vangsaraja, khiến ông đề xuất lưu vong thanh lịch Đại Việt<22>.

Sự hiện nay diện của các dân tộc Bắc Tây Nguyên, mà lại đương thời là thần dân của vương quốc Vijaya - Champa, vào đoàn quân chống lại Jaya Harivarman I của hoàng tử Vangsaraja đã cho thấy thêm họ là một trong thành phần đặc biệt của quốc gia Champa. Đây không phải là 1 trong cuộc vùng lên để ngăn chặn lại sư kẻ thống trị của Champa, như một số trong những nhà nghiên cứu và phân tích thường đọc nhầm, mà bởi vì họ không chấp nhận sự giai cấp của một quốc vương giật ngôi, vốn là quốc vương của Panduranga, trong khi ủng hộ bạn đáng ra phải thừa kế ngai vàng, hoàng tử Vangsaraja. Đương thời, không chỉ có người Kiratas, mà còn tồn tại đông hòn đảo nhân người ở khắp Vijaya, Amaravati...chống lại hành động cướp ngôi của Jaya Sinharvarman I, ủng hộ hoàng tử Vagsaraja. Bởi đó, Kiratas là những người dân tham gia vào đoàn quân nổi lên với tứ cách là một trong thần dân của quốc gia Vijaya - Champa, để ngăn chặn lại một ông vua, nhưng mà theo họ là không thiết yếu danh, chứ chưa phải để hạn chế lại Champa nói chung.

Cũng theo các bia ký ở Champa, nhật cam kết du hành của Marco Polo trong vậy kỷ sản phẩm công nghệ XIII giỏi trong Nguyên sử (sử liệu của Trung Hoa), liên quan đến cuộc xâm lấn Champa của Mông Cổ vào trong năm 1282 – 1284, bọn họ cũng chứng thực rằng: cương vực Champa thời đó còn kéo dãn dài đến cả khoanh vùng cao nguyên Komtum với Pleiku<23>. Cũng theo hầu như tài liệu này, khi tiến hành cuộc loạn lạc chống thôn tính của Mông Cổ, vua Champa Indravarman I cùng hoàng tử Rarijit đã ra quyết định rút ngoài đồng bằng và chọn khu vực Tây Nguyên có tác dụng hậu cứ binh cách lâu dài<24>. Bản thân, những cư dân thuộc các dân tộc Tây Nguyên cũng gần kề cánh ở bên cạnh triều đình Champa và tham gia vào đoàn quân binh đao chống lại Mông Cổ của quốc gia Champa. Vấn đề chọn Tây Nguyên là hậu cứ đao binh chống Mông Cổ của triều đình Champa là một xác nhận rằng Tây Nguyên thuộc lãnh thổ Champa. Sự hiện tại diện của các dân tộc Tây Nguyên vào đoàn quân binh đao cũng dẫn chứng rằng chúng ta là thần dân của vương quốc Champa và gồm trách nhiệm so với sự nghiệp bảo vệ tổ quốc Champa.

Xem thêm: 19 Cách Phối Đồ Mùa Đông Đi Học Cực Hot Trong Giới Học Đường

Những chứng dẫn trên cung ứng đầy đủ chi tiết để minh chứng Tây Nguyên là 1 phần lãnh thổ của vương quốc Champa, các dân tộc Tây Nguyên là thần dân của quốc gia Champa. Nhưng, những chi tiết trên chưa đủ để cho biết vai trò của họ trong mục đích cấu thành quốc gia Champa, từ kia dẫn đến những ngộ nhận của những nhà phân tích về vai trò của các dân tộc Tây Nguyên trong vương quốc, trong những khi họ lại cho rằng người chăm là dân tộc có vai trò đặc biệt quan trọng như là người chủ chính của vương quốc này. Nguy hiểm hơn, còn tồn tại người nhận định rằng người chuyên là quyền năng thống trị cùng đô hộ những dân tộc sinh hoạt Tây Nguyên, như những thần thoại cổ xưa của các dân tộc Môn – Khmer (Bana, Mạ, Kơho, sedang…) vẫn thường kể lại. Trong cả nhiều fan Chăm, đến vào cuối thế kỷ trước, vẫn hẳn tưởng rằng chúng ta là người chủ chính yếu hèn của vương quốc Champa với xem từ bỏ “Chăm” vào tên dân tộc bản địa mình như là một biến âm của “Champa” nhưng mà ra…Và cho lược mình, những nhà phân tích người Pháp như E. Aymonier, G. Maspero…cũng bao hàm cảm tưởng chừng như vậy.

Những ngộ dấn trên đã phản ánh không đúng thực tiễn lịch sử, những nhà nghiên cứu sau này, như E. Durand, L. Finot, Po Dharma, Dominique Nguyen…đã đưa ra nhiều chỉ dẫn quan trọng cho thấy một hướng fan lại. Do rằng không chỉ có fan Chăm mà các dân tộc không giống cũng giữ lại vai trò rất đặc biệt quan trọng trong vương quốc Champa, thậm chí họ còn giúp vua của vương vãi quốc, lấy ví dụ như vua Po Rome vốn là 1 người gốc Churu (Ngài hiện ra ở làng Byuh, Đồng Nai) lên làm cho vua Champa từ năm 1627 – 1651. Vợ Ngài, vợ Bia Than Can cũng là 1 người gốc Ê Đê, với Po Saot (nhận tấn phong năm 1655 nhưng đến năm 1660 mới chấp thuận lên ngôi) là cháu nội của vua Po Rome và cô vợ Êđê của Ngài, không chỉ có vậy dòng họ của vua Po Rome còn trị vì vĩnh viễn ở vương quốc này.

Vào năm 1834, vào cuộc khởi nghĩa của Ja Thak Wa, nhà lãnh đạo này thực hiện xây dựng các mật khu kháng chiến của chính mình ở vào vùng của các sắc thiểu số sống miền cao với Tây Nguyên, đã chọn một người Raglai là Po War Palei lên làm vua xứ Panduranga, thừa nhận phong hiệu Po Patrai với một người Churu lên có tác dụng hoàng tử kế vị tức Yang Aia Harei, nhờ đó đã tập vừa lòng được phần đông cư dân những dân tộc miền cao Tây Nguyên tham gia vào phong trào<25>. Sản phẩm loạt các tư liệu hoàng gia Panduranga (1702 – 1810) còn cho biết thêm là có tương đối nhiều người Raglai, Churu giữ một số các quyền hành đặc trưng trong triều đình…<26>

Kết luận

Thông qua phương pháp tiếp cận liên ngành và tổng hợp nhiều nguồn tài liệu khác biệt từ các tác đưa đi trước, chúng tôi, một đợt nữa muốn khẳng định thật tường tận, đưa về nhiều minh chứng, ngõ hầu làm rõ thêm về bạn dạng thể của vương quốc Champa trong kế hoạch sử. Để từ đây, chúng ta có thể khẳng định một giải pháp tiên quyết rằng: vương quốc Champa là một thực thể được cấu thành từ khá nhiều sắc dân, trong các số ấy có các cộng đồng cư dân vùng Tây Nguyên và cao nguyên Trường Sơn. Rằng, Champa chưa phải là một tổ quốc của riêng bạn Chăm. Chính các dân tộc này cũng thường hiểu nhầm như vậy, tiếc nuối thay, số đông nhầm lẫn này lại được một vài các học tập giả, khi phân tích về vương quốc Champa, tiếp thu cùng từ đó trình bày giữa những công trình nghiên cứu của chính mình (như đang nêu ở đoạn đặt vấn đề).

Và rằng, trong quy trình này, tín đồ Champa không phải là tuy vậy kẻ đi xâm lược khu vực Tây Nguyên và thống trị những sắc dân Tây Nguyên như các thế lực ngoại bang. Do vì, vào thực tế, trong một số trong những thời khắc kế hoạch sử, hầu hết sắc dân Tây Nguyên vẫn giữ một phần rất quan trọng đặc biệt trong quá trình chung của vương quốc này như gia nhập vào công cuộc nội chiến chống nước ngoài bang, lưu giữ kho báu của vua chúa Champa. Thậm chí những sắc dân này, còn vào vai trò đặc trưng trong cơ cấu quyền lực tối cao của tiểu quốc Panduranga – Champa như làm cho đại thần, hoàng hậu, hay tối đa là vua như Po Rome hay sau đây là Po War Palei...

Bài viết của công ty chúng tôi dựa trên nhiều nguồn tứ liệu đã có trước đó. Vụ việc mà cửa hàng chúng tôi tiếp cận đã được nhiều nhà nghiên cứu và phân tích như E. Durand, Po Dharma, B. Gay, Dominique Nguyen…trình bày và bởi vì đó, nó cần thiết tránh khỏi trùng lập. Rứa vào đó, công ty chúng tôi đã tìm kiếm thêm một số cứ liệu phong phú và đa dạng hơn về kế hoạch sử, cũng như bổ sung cập nhật thêm những cứ liệu bắt đầu về dân tộc học, khảo cổ, nhân chủng…để xem như đó là nỗ lực góp thêm những tư liệu thuộc với các nhà nghiên cứu đi trước, làm rõ thêm về chủ thể này. Từ nội dung bài viết này, shop chúng tôi chỉ là tín đồ tổng vừa lòng lại những tài liệu đã có, khối hệ thống hóa theo phía tiếp cận liên ngành, hầu làm rõ ràng thêm về bạn dạng thể của vương quốc Champa – một quốc gia đa nhan sắc tộc. Hi vọng trong tương lai sẽ sở hữu nhiều bài viết chuyên sâu hơn, đa dạng chủng loại hơn, kỹ thuật hơn liên quan đến chủ đề này.

Chú thích:

<1> E. Aymonier: Légendes historiques des chams. Excursions et Reconnaissances, XIV (32), 1890, trang 145-206. Dẫn đến Po Dharma: quốc gia Champa: lịch sử hào hùng 33 năm cuối cùng (1802 – 1835), Champaka 12, IOC, 2013, tr10 - 11.

<2> E. Durand: Notes sur le Chams : III la Chronique Royale , BEFEO V, 1905, tr 368 – 386.

<3> Po Dharma: Chroniques du Panduranga. Paris, thèse de l"EPHE IVe section,1979. Dẫn đến Po Dharma: quốc gia Champa: lịch sử vẻ vang 33 năm sau cùng (1802 – 1835), Champaka 12, IOC, 2013, tr 11.

<4> G. Maspero: Le Royaume Champa, Paris (Van Oest) 1928. Dẫn theo Dominique Nguyen: trường đoản cú vựng Hroi – Việt, Champaka 3 , IOC, 2003, tr 13.

<5> L. Finot : Compte –Rendu de G. Maspero : Le Royaume de Champa, BEFEO XXVIII, 1928, tr 285-292

<6> Dohamide – Dorohiem: dân tộc Chàm lược sử, Saigon, 1965, tr17.

<7> Như trên, tr115.

<8> Lương Ninh: lịch sử dân tộc vương quốc Champa, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, tr155.

<10> M.S.Bertrand: Lương Ninh: lịch sử vẻ vang vương quốc Champa, Champaka 9, IOC 2008, tr 137-156.

<11> các tác giả: Kỷ yếu hội thảo khoa học di tích khảo cổ học mèo Tiên, Sở VH – TT Lâm Đồng, 2001.

<12> Sakaya: Góp thêm bốn liệu Champa về thánh địa cat Tiên – Lâm Đồng, trong Tiếp cận một trong những vấn đề văn hóa truyền thống Champa, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2013, tr564-587.

<13> Po Dharma Le Panduranga (Campa). Ses rapports avec le Vietnam (1802-1835), Publication de l"EFEO, 1987 (2 volumes, 198 + 273 p.)

<14> E.Durand: Les archives des derniers rois chams, BEFEO VII, 1907, tr353-355.

<15> Jacques Dournes: Miền đất huyền ảo (các dân tộc miền núi nam Đông Dương, Nguyên Ngọc dịch, bạn dạng điện tử Nxb Hội công ty văn, Hà Nội, 2003, tr13-15.

<16> Sakaya: Góp thêm bốn liệu Champa về thánh địa mèo Tiên – Lâm Đồng, trong Tiếp cận một số trong những vấn đề văn hóa truyền thống Champa, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2013, tr564-587.

<17> Jacques Dournes: Jacques Dournes: Miền đất kì ảo (các dân tộc miền núi nam Đông Dương, Nguyên Ngọc dịch, bản điện tử Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2003, tr15 -16.

<18> L. Finot : sđd, tr285-292.

<19>Dominique Nguyen: sđd, tr11-12.

<20> Henri Maitre: Rừng người Thượng, lưu lại Đình Tuân dịch, Nguyên Ngọc hiệu đính, Nxb Tri thức, 2008, tr 180 - 182. Nguyên phiên bản tiếng Pháp Les Jungles Moi, Emile Larose, Paris, 1912, tr 434 -436.

<21> P-B Lafont: quốc gia Champa: địa dư, dân cư, định kỳ sử, Champaka 11, IOC, 2012, tr27-28.

<22> G. Maspero, sđd, tr159.

<23> P-B Lafont, sđd, tr28.

<24> G.Maspero: sđd, tr175-176.

<25> Po Dharma: quốc gia Champa: lịch sử vẻ vang 33 năm sau cùng (1802 – 1835), Champaka 12, IOC, 2013, tr147-148.

<26>M.S.Bertrand: Lương Ninh: lịch sử vẻ vang vương quốc Champa, Champaka 9, IOC 2008, tr 137-156